Patlıcan Yetiştiriciliği

Patlıcan yetiştiriciliğine (Solanum melongena L.) başlangıç rehberi, patlıcan yetiştirme koşulları, çeşitleri, doğru toprak ve tohum ekimi, sulama-gübreleme taktikleri, hastalık-zararlı kontrolü ve hasat-depolama yöntemleri ve daha fazlasına bu yazımızdan erişebilirsiniz.

GİRİŞ

Patlıcan Solanum melongena L. , mutfaklarımızın vazgeçilmez sebzelerinden biridir ve lezzetiyle pek çok yemeğe renk katar. Patlıcan sebze mi meyve mi sorsununun cevabı sebzedir. Bu leziz sebzenin başarıyla yetiştirilmesi, belirli koşulların sağlanmasına bağlıdır. Hem hobi bahçesi sahipleri hem de ticari amaçla patlıcan yetiştirmeyi düşünenler için doğru bilgiler, ürünün verimini ve kalitesini belirleyen en önemli faktörlerdendir. Bu yazımızda, patlıcan yetiştirmek isteyenler için temel bilgileri ve dikkat edilmesi gereken noktaları ele alacağız.

Toprağın yapısından iklim şartlarına, sulama ihtiyaçlarından ekim zamanına kadar her ayrıntı, patlıcanın bereketli bir şekilde büyümesini sağlamak için önemlidir. Ayrıca patlıcan zararlıları ile mücadele yöntemleri ve hasat sonrası depolama teknikleri de ürününüzün kalitesini korumanın kilit noktaları arasında yer alır. Hadi, patlıcan yetiştiriciliği yolculuğumuzda bu kritik noktaları keşfedelim ve başarılı bir ürün yetiştirmenin ipuçlarını öğrenelim.Patlıcan yetiştiriciliği hakkında her şey: Optimal toprak ve iklim şartları, sulama, ekim zamanı, zararlılarla mücadele, hasat ve depolama yöntemleri.

Patlıcan Bitkisi Tanımı ve Önemi

Patlıcanın anavatanı Hindistan, Çin olarak anılsa bile Afrika’da da yabani türlerine rastlanmaktadır. Patlıcan Mısır üzerinden Kuzey Afrika’ya oradan Araplar tarafında İspanya’ya Türkler tarafından da Balkanlar üzerinden Avrupa’ya taşınmıştır.

Patlıcan tropik iklimlerde ağaççık şekilde birkaç yıl yaşarken serin iklimlerde ise 1 sene yaşamaktadır. Ülkemizde yetiştiriciliği açık ve örtü altı koşullarda yapılmaktadır.

Patlıcan Solanaceae familyasının, Solanum cinsine dâhil olup ılık iklimlerde yıllık, tropik iklimlerde ise ufak bir ağaç şeklinde büyüyen birkaç yıllık bir kültür bitkisidir. Bilimsel adı Solanum melongena L.’dir

Patlıcan Besin Değeri (100gr’da)	Vitamin (100gr’da)
1.1 g protein	30 IU A vitamini
2 g yağ	0.4 mg B1 vitamini
5.5 g karbonhidrat	0.5 mg B2 vitamini
	5 mg C vitamini

Önemli Patlıcan Çeşitleri

Ülkemizde en çok yetiştirilen ve tüketilen patlıcan çeşitleri şunlardır:

1. Kemer patlıcanı
2. Halkapınar patlıcanı
3. Bostan patlıcanı
4. Kirmastı patlıcanı
5. Yalova 49 patlıcanı
6. Gönen patlıcanı

Patlıcanın Bitkisel Yapısı

Patlıcanlarda şaşırtma yapılmadığı sürece kökler hakim bir kazık kök ve yanlarda dayan kökler gelişir. Kazık kökler uygun şartlarda 130 cm toprak derinliğine kadar giderler. Şaşırtılmış bitkide kazık kökte birkaç kök gelişir. Bu köklerden de yan kökler çıkar. Fakat ilerleyen devrelerde meydana gelen kökler kazık kök kadar gelişerek saçak köklü yapıyı alırlar. Yan kökler 80-100 cm derinliğe ve çevreye yayılabilir. Köklerin % 70-80’nı 5-40 cm derinliğine iner. Köklerde çok sayıda dallanma meydana gelir ve dallar üzerinde emici kıllar bulunur.

Patlıcanın Çiçek Yapısı

Patlıcan ersellik çiçek yapısına sahiptir. Çiçekler yaprak koltuklarında meydana gelir. Bazı çeşitlerde 2-3 boğumda 1 çiçek, bazı çeşitlerde
bir boğumda 2-4 çiçek tomurcuğu oluşur. Erkek organlar 5-8 adet, sarı renkli ve bileşik durumdadır. Erkek organlar çiçek açmadan 12 saat önce olgunlaşır ve 2 gün sonra olgunluklarını yitirirler.

Dişi organlar çiçek açılmadan 2 gün önce döllenme olgunluğuna gelmekte ve çiçekler açıldıktan 4 sonra olgunluklarını yitirirler. Kendine döllenme % 60-80 oranındadır. Taç yaprakları 5 adet ( bazen 6-8), mor renkli, açık mavi ve mavi renklidir. Çanak yaprakları 5-8 adet, sarı renkli ve bileşik durumdadır.

Patlıcanın Gövde Yapısı

Gelişmiş bir bitkide gövde oldukça kuvvetlidir. Odunsu bir yapıya sahiptir. Bitki boyu ortalama 60-100 cm’dir. Gövde yuvarlaktır. 4-5 boğumdan sonra dallanmaya başlar.

Patlıcanın Yaprak Yapısı

Yapraklar, dar ve küçükten başlayarak, ince uzun ve büyük genişe kadar değişik varyasyonlar gösterir. Bazı çeşitlerde yaprak parçalı olabilir. Yaprak kenarları genelde düzdür.

Yaprak rengi yeşilden başlayarak antosiyanın değişik ölçülerde hücre içinde birikmesiyle, yeşil mora kadar değişim gösterir. Yaprak üzeri küçük tüylü, yaprak alt yüzü daha iri tüylüdür. Yaprak damarları oldukça belirgindir.

Yaprak gövdeye yuvarlak bir sapla birleşir ve sapın uzunluğu ortalama 5-10 cm’dir. Damar ve sap üzerindeki tüyler daha kalın ve biraz dikenimsidir.

Patlıcanın Meyve Yapısı

Bir bitkiden 10-30 meyve alınabilir. Patlıcan partenokarpik meyve teşekkül eder. Patlıcan çiçekleri erdişi olduğu için gerekli iklim istekleri ve uygun yetiştirme teknikleri kullanıldığı takdirde meyve tutumunda problemle karşılaşılmamaktadır.

Sıcak iklim bitkisi olan patlıcanın örtüaltı yetiştiriciliğinde gece sıcaklıklarının 16°C’nin altına düşmesi ve ışıklanmanın şiddetinin azalması patlıcanda çiçek tozu mikar ve canlılığını azaltır. Bu dönemde döllenme sekteye uğradığı için açan çiçeklerin % 70’e yakını dökülmekte, bu durum üreticilere ürün kaybı olarak yansımaktadır.

Meyve tutumunu teşvik etmek için son dönemlere kadar bitki büyüme düzenleyicileri kullanılmakta idi. Ancak, insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri sebebiyle birçok ülkede olduğu gibi, ülkemizde de bu kimyasalların meyve tutumunda kullanılması yasaklanmıştır. Bunun yerine, örtüaltı yetiştiriciliğinde söz konusu kritik dönemlerde meyve tutumunu teşvik etmek amacıyla bambus arısı kullanımı yaygınlaşmıştır.

Ekolojik İstekleri

Patlıcanda ekolojik istek nasıldır? Patlıcanda İdeal Sıcaklıklar Nelerdir? Patlıcan yetiştirmede toprak işleme. Patlıcan yetiştirmede malçlama.

Optimum Sıcaklık	Minimum Sıcaklık	Maksimum Sıcaklık
25-30 °C	15-25 °C	35 °C

Patlıcanın İklim İsteği

Patlıcan sıcak iklim sebzesidir. -1 Cº’de bitki yaşamını yitirir. Patlıcanın büyüme ve gelişmesi için uygun sıcaklık değerleri 25-30°C’dir. Gece sıcaklığının 16°C’nin altına düşmesi ve düşük ışık şiddeti patlıcanda çiçek tozu canlılığını azaltır. Bu koşullar meyve tutumunu sekteye uğratır. Patlıcan sıcaklık ve bağıl nem miktarı yüksek olduğu zaman vejetatif olarak gelişme eğilimindedir.

Minumum Güneşlenme Süresi	Toprak Tipi	pH Seviyesi
6-8 saat	Tınlı-kumlu toprak	6-7

Patlıcanın Toprak İsteği

Patlıcan, uygun yetiştirme teknikleri kullanıldığı takdirde iyi özellikte herhangi bir tarım toprağında başarılı olabilir. Ağır ve rutubetli topraklarda kök çürüklüğüne yakalanırlar.

Patlıcanın büyümesi ve gelişmesi için organik maddece zengin, pH 6-7 arasında, iyi drene olan, verimli kumlu tınlı topraklar tercih edilmelidir.

Erkenci verim istenildiği takdirde özellikler kumlu tınlı topraklar idealdir. Daha uzun süre verim almak ve geççilik
istenirse daha ağır bünyeli topraklar tercih edilebilir. Patlıcan kök çürüklüğüne hassas olduğu için ağır killi topraklarda yetiştiricilikten kaçınılmalıdır. Nematod problemleri daha çok kumlu topraklarda görülmektedir.

Patlıcan Üretiminde Toprak Hazırlığı

Bir diğer husus ise patlıcan tarımında dikkat edilmesi gereken patlıcan nasıl yetiştirilir konusunda toprağın derin işlenerek köklerin rahatça büyüyebileceği ve su ile hava dengesinin sağlanacağı bir yapıya kavuşturulmasıdır. Ayrıca, patlıcanın dikileceği arazinin önceden yabani otlar ve zararlılar açısından kontrol edilmesi, hastalık ve zararlılardan korunarak verimliliği artırmak içinde önemlidir.

Patlıcan Üretiminde Toprak İşleme

Patlıcan yetiştiriciliği yapılacak olan toprak önce analiz yapılarak gübrelenir. Sonbaharda derin bir sürüm yapılır. İlkbaharla yüzlek bir sürümle birlikte tırmık çekilerek tesviye edilir. Bundan sonra patlıcanların yetişme devrelerinde yapılacak sulama sistemlerine göre masura veya tavalar hazırlanır.

Diğer ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de patlıcanlar büyük bir çoğunlukla karık (masura) usulü sulandıklarından dikim tek veya çift sıralı olarak masuraların boyun noktalarına yapılır. Bu amaçla pratikte çoğunlukla 0,40-0,50 m genişliğinde tek masuralar hazırlanır. Sıra araları, çeşidin gelişme kuvvetine ve toprak durumuna göre 0,70-1,00 m arasında değişir. Sıra üzerinde ise genellikle 0,50-0,60m mesafe bırakılır.

Sıra Arası Mesafe	Sıra Üzeri Mesafe
0,70 – 1,00 m	0,50-0,60 m

Patlıcan Üretiminde Malçlama

Patlıcanda malç kullanımının amaçları yabancı ot kontrolü, sulama aralıklarında toprak neminin uniform kalması, ilk meyvelerin temiz olması, bitkinin üst aksamının toprakla temasını ve dolayısı ile hastalık gelişimini engellemesi ve örtü altı yetiştiriciliğinde kış döneminde toprak ısısının arttırılmasıdır. Malç olarak genellikle polietilen örtülerin kullanımı yaygın olup, bunların özellikleri kullanım amacına göre değişmektedir.

Patlıcan Ekim ve Dikimi

Patlıcan üretimi iki aşamada gerçekleşir. Birinci aşamada tohumdan sıcak yastıklara fide üretimi yapılır. İkinci aşamada, sıcak yastıklarda yetiştirilen fideler özenle yerlerinden sökülür ve bahçe ya da tarladaki yerlerine dikilir.

Patlıcan Fidesinin Yetiştirilmesi

Patlıcan tohumları sıcak yastıklara ekilir. Ekimde metrekareye 5-6 gram tohum kullanılır. Sıraya ekim yapılır. Patlıcan tohumları sıcak yastıkta toprak sıcaklığı 25-30°C olduğu zaman 10-15 gün sonra toprak yüzeyinde görülmeye başlar. Bundan sonra bakım işleri yapılır. Tohumlar çimlendikten sonra 3-4 cm’ de bir fide bırakılır.

Fide ile yetiştiriciliğin tercih edilme nedenleri:

• Tohum sarfiyatının azalması,
• Erkencilik sağlanması,
• Düşük çimlenmeyi ve düzensiz çıkışı önlenmesi,
• Toprak koşullarının tohumla ekime uygun olmaması,
• Uygun tohum mibzerlerinin yokluğu,
• Yazlık sebzeler için erken ilkbahar döneminde düşük sıcaklık risklerinden korunması.

Sağlıklı ve yüksek verim elde edebilmek için iyi bir fidenin özellikleri:

• Fide diri olmalıdır,
• Kuru maddece zengin olmalıdır,
• Fazla genç veya fazla yaşlı olmamalıdır,
• Fideler çok fazla boylanmamalıdır,
• Kalın ve kuvvetli olmalıdır,
• Bazı türlerde kendine özgü mumsu tabaka ve renkler oluşmalıdır,
• Kök sistemi sağlam ve tam olmalı, mümkünse kök üzerinde bir miktar toprak bulunmalıdır.
• Fidelerin tümü aynı büyüklükte ve gelişme döneminde olmalıdır.

Patlıcan fideleri, genellikler tohum ekiminden 4-5 hafta sonra dikime hazır hale gelirler. Dikime hazır ideal fide 3-4 gerçek yapraklı, hastalıksız, kısa ama sağlam yapılı olmalıdır. Fideler dikimden 12-14 saat önce sulanmalıdır.

Tüplü fide kullanmanın avantajları:

• Fidelerin tarlada tutma oranı yüksektir,
• Erkencilik sağlanmaktadır,
• Bitki gelişmesi düzenlidir ve hasat zamanı aynıdır,
• Fidelerin dikimi makine ile yapılabilmektedir.

Serada Patlıcan Yetiştiriciliği

Cam ve plastik seralarda patlıcan yetiştiriciliğinin başarısı öncelikle çeşit ve yetiştirme zamanının iyi seçilmesine bağlıdır. Seçimde; Yetiştirme dönemine uygun, kuvvetli gelişen, yüksek verimli, kaliteli, hastalıklara dayanıklı, raf ömrü uzun olan çeşitler tercih edilmelidir.

Sıra Arası	Sıra Üzeri
0,70 – 1,00 m	0,50 – 0,60 m

Açıkta Patlıcan Yetiştiriciliği

Patlıcan fidelerinin dikim zamanı bölgenin ilkbahar donlarının sona ermesine bağlıdır. En emin yol, dikim yapılacak olan yerdeki ilkbahar son donlarının uzun yıllar ortalaması göz önünde tutularak dikimi yapmaktır.

Viollerde veya sıcak yastıklarda gelişen patlıcan fideleri, belirlenen tarihte hazırlanmış yerlerine topraklı olarak aktarılmalıdır. Patlıcan fideleri tarlaya dikildikten (şaşırtıldıktan) sonra can suyu verilir.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Kültürel İşlemler

Patlıcan yetiştiriciliğinde; Sulama, hastalık ve zararlılarla mücadele, gübreleme, budama, yabancı otlarla mücadele ve hasat aşamalarıyla kültürel işlemlerler yapılmalıdır.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Sulama

Kültür bitkilerinden özellikle meyveleri yenen sebzelerde sulamada başlıca önemli üç devrede rol oynar. Bunlar ; Tohumların çimlenme devresi, gelişme devresi ve mahsul devresidir.

Patlıcan yetiştiriciliğinde pratik bir kaide olarak ilk can suyundan sonra hava durumuna göre 15-20 gün müddetle su verilmez. Bundan sonra ihtiyaç olursa bolca su verilir.

Çiçeklenme devresinde yersiz sulamadan kaçınılmalıdır. Bitkiler üzerinde ilk meyveler görülmeye başladıktan sonra bitkinin durumuna göre belli periyotlarla su vermek ve bilhassa hasat devresine girildikten sonra her hasadın ardından sulama ihmal edilmemelidir. En uygun ve tavsiye edilen sulama yöntemi damlama sulamadır. Ancak karık usulü ile sulama daha yaygın olarak kullanılmaktadır.

En uygun ve tavsiye edilen sulama yöntemi damlama sulamadır.

Patlıcan yetişme devresinde 7-8 günde bir sulanmalıdır; aksi takdirde gelişme yavaşlar mahsul azalır ve meyvelerde acılık başlar.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Gübreleme

Toprak ve doku analizi yapılmadan, tarlanızdaki üretim geçmişi hesaba katılmadan herhangi bir gübreleme programı çıkartmak mümkün değildir.

Patlıcan ahır ve ticaret gübrelerini sever. Sonbaharda patlıcan tarlasına dekar başına 5-6 ton yanmış ahır gübresi verilmelidir. Ahır gübresine ek olarak ticaret gübresi verilmelidir. 8-12 kg azot, 8-10 kg fosfor ve 8-10 kg potasyum verilmelidir. Bazı yetiştiriciler, gelişmenin sonlarına doğru bitkinin gelişmesini kuvvetlendirmek ve son defa iyi ürün elde edebilmek için şerbet vermeyi veya azotlu bir gübre uygulamayı yararlı kabul etmektedir.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Budama

Sera patlıcan çeşitlerinde budama önemli rol oynar 2,5-3 m boylanan çeşitlerde 3-4 gövdenin gelişmesine izin verilir. Bu gövde üzerindeki koltuklar üzerinde 2 meyve oluştuktan sonra uçları alınır. Hastalıklı yapraklar da sık sık temizlenmelidir.

Genellikle hasat sonuna gelindiği zaman hasat süresini uzatmak amacıyla, gelişmesi duraklamış olan patlıcan bitkileri 2-3 yaprak üzerinden budanır. Şerbet verilir veya azotlu bir gübre ile gübrelenir.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Destek Sağlama

Bitkileri; ışıklanma durumları iyileştirmek, bakım işlerini kolaylaştırmak, hastalık ve zararlıların kontrolünü sağlamak, bitkiler arasındaki hava hareketini kolaylaştırmak ve sonuçta verimle birlikte kaliteyi artırmak amacıyla askıya almak gerekmektedir.
Askıya almak amacıyla bitki sıralarına paralel olarak 2 m yukarıdan çekilen tellerden her bitkiye 3-4 adet ipler sarkıtılmaktadır. Sarkıtılan bu ipler ana gövde üzerinde bırakılan 3- 4 adet ana dalın dibine ayrı ayrı bağlanarak dallara sardırılır yani her bitki 3-4 iple yukarıdaki tele asılır.

Patlıcanda Meyve Tutumunu Arttırıcı İşlemler

Verimlilik, bitkinin vegetatif gelişmesi dikkate alınarak bitki üzerinde belirli sayıda meyvenin bırakılmasıyla düzenlenir. Vegetatif gelişmesini tamamlamış bitki üzerinde meyve bırakmak yeni gelişen küçük meyvelerin sararıp dökülmesine neden olmaktadır.

Bitki üzerinde hasat edilecek büyüklüğe gelmiş meyvelerin toplanmaması da verimin azalmasına neden olmaktadır.

Verimliliği ayarlanmasına yönelik olarak yerli çeşitlerde tozlaşma ve döllenmeye yardım gereği bulunursa da günümüz koşullarında partenokarp F1 hibritlerin kullanılması bu konudaki sorunları ortadan kaldırmıştır.

Çiçek tomurcuklarının iyi teşekkül etmesinde sıcaklığın rolü büyüktür. Gece sıcaklığının yüksek olması, gece ile gündüz sıcaklıkları arasındaki farkın çok az ve ya hiç olmaması yanında fazla gübreleme ve ışık azlığı çiçeklerin deforme olmasına ve çiçeklenmenin durmasına neden olur.

Çiçeklerin normal teşekkül ettiği durumlarda bile çiçek tozlarının çok az miktarda oluşması özellikle fosfor eksikliğinden meydana gelir. Yine düşük ortam sıcaklıkları da çiçek tozlarının canlılıklarını yitirmesine neden olur. Böyle durumlarda döllenmenin olmaması nedeniyle çiçekler dökülür.

Çiçek tozlarının dağılımı ve dağılan çiçek tozlarının dişi tepesinde çimlenme durumları verim üzerinde büyük etkiye sahiptir. Ortam neminin bu konudaki etkisi büyüktür. %50’nin altına bir defa hormon uygulaması yeterlidir. Yetiştirme periyodu boyunca 8-10 gün arayla uygulamalara devam edilir. Uygulamalar sabahları 8-10 saatleri arasında yapılır.

Hormon uygulaması bandırma ve püskürtme şeklinde yapılır. Bandırma şeklinde yapılan uygulamalarda 500 cm3 lük ağzı geniş kaplar kullanılır. Çiçeklere püskürtme şeklinde yapılan uygulamalarda, yapraklarda meydana gelen deformasyonlar ( bozulmalar) bu yöntemin kullanılmasını kısıtlamaktadır.

İnsan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri nedeniyle birçok ülke, meyve tutumunu sağlamaya yönelik hormon kullanımını yasaklamıştır. Ülkemiz seracılığında da bu amaca yönelik alternatif çözümler getirilerek hormon kullanımının kaldırılmasında sağlığımız açısından büyük yararlar bulunmaktadır. Bu amaçla son yıllarda seralarda bombus arısı kullanımı yaygınlaşmaktadır.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Mücadele

Patlıcanda en çok görülen hastalıklar ve zararlılar hakkında detaylı bilgiler.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Yabancı Otlarla Mücadele

Fideler esas yerlerinde gelişmeye başladığı andan itibaren yaklaşık 2 hafta sonra 1.çapa yapılır, birinci çapadan 2-3 hafta sonra 2. çapa yapılır. Yabancı otlar yok edilir. Kaymak tabakası kırılır. Toprağı havalandırmak ve rutubeti korumak maksadıyla sıra aralarında birkaç defa çapa yapmak faydalıdır.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Hastalıklarla ve Zararlılarla Mücadele Yöntemleri

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Hasat

Patlıcanda hasat zamanı, çeşidin rengine ve şekline göre değişiklik göstermektedir.

Patlıcanlarda hasat, piyasaya; turfanda veya normal mahsul çalışma arzusuna göre meyveler muhtelif irilikte iken yapılır.

Hasadı gelmiş meyveler bıçakla, sapları ile birlikte kesilir. İrilik, düzgünlük ve renklerine göre sınıflara ayrılarak ambalaj kaplarına sıkıştırılmadan konur. Bir dekardan 13.000- 15.000 kg verim alınmaktadır.

Tohum üretimi için hasatta meyveler pazar hasat safhasına göre daha geç toplanır. Meyvelerin mor rengi, koyu sarı renge dönüşünce ve hafif yumuşayınca hasat edilir. Hasat elle yapılır. Bazı tohum üreticileri tohum ve meyve eti arasında absisyon(ayrılma) tabakası tam gelişinceye kadar meyveleri bitki üzerinde bırakır. Hibrit tohum üretiminde ,meyveler bitki üzerinden düşmeden önce toplanmalıdır.

ZW Dijital Yayında!