GİRİŞ

Patlıcan Solanum melongena L. , mutfaklarımızın vazgeçilmez sebzelerinden biridir ve lezzetiyle pek çok yemeğe renk katar. Patlıcan sebze mi meyve mi sorsununun cevabı sebzedir. Bu leziz sebzenin başarıyla yetiştirilmesi, belirli koşulların sağlanmasına bağlıdır. Hem hobi bahçesi sahipleri hem de ticari amaçla patlıcan yetiştirmeyi düşünenler için doğru bilgiler, ürünün verimini ve kalitesini belirleyen en önemli faktörlerdendir. Bu yazımızda, patlıcan yetiştirmek isteyenler için temel bilgileri ve dikkat edilmesi gereken noktaları ele alacağız.

Toprağın yapısından iklim şartlarına, sulama ihtiyaçlarından ekim zamanına kadar her ayrıntı, patlıcanın bereketli bir şekilde büyümesini sağlamak için önemlidir. Ayrıca patlıcan zararlıları ile mücadele yöntemleri ve hasat sonrası depolama teknikleri de ürününüzün kalitesini korumanın kilit noktaları arasında yer alır. Hadi, patlıcan yetiştiriciliği yolculuğumuzda bu kritik noktaları keşfedelim ve başarılı bir ürün yetiştirmenin ipuçlarını öğrenelim.Patlıcan yetiştiriciliği hakkında her şey: Optimal toprak ve iklim şartları, sulama, ekim zamanı, zararlılarla mücadele, hasat ve depolama yöntemleri.

Patlıcan Bitkisi Tanımı ve Önemi

Patlıcanın anavatanı Hindistan, Çin olarak anılsa bile Afrika’da da yabani türlerine rastlanmaktadır. Patlıcan Mısır üzerinden Kuzey Afrika’ya oradan Araplar tarafında İspanya’ya Türkler tarafından da Balkanlar üzerinden Avrupa’ya taşınmıştır.

Patlıcan tropik iklimlerde ağaççık şekilde birkaç yıl yaşarken serin iklimlerde ise 1 sene yaşamaktadır. Ülkemizde yetiştiriciliği açık ve örtü altı koşullarda yapılmaktadır.

Patlıcan Solanaceae familyasının, Solanum cinsine dâhil olup ılık iklimlerde yıllık, tropik iklimlerde ise ufak bir ağaç şeklinde büyüyen birkaç yıllık bir kültür bitkisidir. Bilimsel adı Solanum melongena L.’dir

Önemli Patlıcan Çeşitleri

Ülkemizde en çok yetiştirilen ve tüketilen patlıcan çeşitleri şunlardır:

1. Kemer patlıcanı
2. Halkapınar patlıcanı
3. Bostan patlıcanı
4. Kirmastı patlıcanı
5. Yalova 49 patlıcanı
6. Gönen patlıcanı

Patlıcanın Bitkisel Yapısı

Patlıcanlarda şaşırtma yapılmadığı sürece kökler hakim bir kazık kök ve yanlarda dayan kökler gelişir. Kazık kökler uygun şartlarda 130 cm toprak derinliğine kadar giderler. Şaşırtılmış bitkide kazık kökte birkaç kök gelişir. Bu köklerden de yan kökler çıkar. Fakat ilerleyen devrelerde meydana gelen kökler kazık kök kadar gelişerek saçak köklü yapıyı alırlar. Yan kökler 80-100 cm derinliğe ve çevreye yayılabilir. Köklerin % 70-80’nı 5-40 cm derinliğine iner. Köklerde çok sayıda dallanma meydana gelir ve dallar üzerinde emici kıllar bulunur.

Patlıcanın Çiçek Yapısı

Patlıcan ersellik çiçek yapısına sahiptir. Çiçekler yaprak koltuklarında meydana gelir. Bazı çeşitlerde 2-3 boğumda 1 çiçek, bazı çeşitlerde
bir boğumda 2-4 çiçek tomurcuğu oluşur. Erkek organlar 5-8 adet, sarı renkli ve bileşik durumdadır. Erkek organlar çiçek açmadan 12 saat önce olgunlaşır ve 2 gün sonra olgunluklarını yitirirler.

Dişi organlar çiçek açılmadan 2 gün önce döllenme olgunluğuna gelmekte ve çiçekler açıldıktan 4 sonra olgunluklarını yitirirler. Kendine döllenme % 60-80 oranındadır. Taç yaprakları 5 adet ( bazen 6-8), mor renkli, açık mavi ve mavi renklidir. Çanak yaprakları 5-8 adet, sarı renkli ve bileşik durumdadır.

Patlıcanın Gövde Yapısı

Gelişmiş bir bitkide gövde oldukça kuvvetlidir. Odunsu bir yapıya sahiptir. Bitki boyu ortalama 60-100 cm’dir. Gövde yuvarlaktır. 4-5 boğumdan sonra dallanmaya başlar.

Patlıcanın Yaprak Yapısı

Yapraklar, dar ve küçükten başlayarak, ince uzun ve büyük genişe kadar değişik varyasyonlar gösterir. Bazı çeşitlerde yaprak parçalı olabilir. Yaprak kenarları genelde düzdür.

Yaprak rengi yeşilden başlayarak antosiyanın değişik ölçülerde hücre içinde birikmesiyle, yeşil mora kadar değişim gösterir. Yaprak üzeri küçük tüylü, yaprak alt yüzü daha iri tüylüdür. Yaprak damarları oldukça belirgindir.

Yaprak gövdeye yuvarlak bir sapla birleşir ve sapın uzunluğu ortalama 5-10 cm’dir. Damar ve sap üzerindeki tüyler daha kalın ve biraz dikenimsidir.

Patlıcanın Meyve Yapısı

Bir bitkiden 10-30 meyve alınabilir. Patlıcan partenokarpik meyve teşekkül eder. Patlıcan çiçekleri erdişi olduğu için gerekli iklim istekleri ve uygun yetiştirme teknikleri kullanıldığı takdirde meyve tutumunda problemle karşılaşılmamaktadır.

Sıcak iklim bitkisi olan patlıcanın örtüaltı yetiştiriciliğinde gece sıcaklıklarının 16°C’nin altına düşmesi ve ışıklanmanın şiddetinin azalması patlıcanda çiçek tozu mikar ve canlılığını azaltır. Bu dönemde döllenme sekteye uğradığı için açan çiçeklerin % 70’e yakını dökülmekte, bu durum üreticilere ürün kaybı olarak yansımaktadır.

Meyve tutumunu teşvik etmek için son dönemlere kadar bitki büyüme düzenleyicileri kullanılmakta idi. Ancak, insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri sebebiyle birçok ülkede olduğu gibi, ülkemizde de bu kimyasalların meyve tutumunda kullanılması yasaklanmıştır. Bunun yerine, örtüaltı yetiştiriciliğinde söz konusu kritik dönemlerde meyve tutumunu teşvik etmek amacıyla bambus arısı kullanımı yaygınlaşmıştır.

Ekolojik İstekleri

Patlıcanda ekolojik istek nasıldır? Patlıcanda İdeal Sıcaklıklar Nelerdir? Patlıcan yetiştirmede toprak işleme. Patlıcan yetiştirmede malçlama.

Patlıcanın İklim İsteği

Patlıcan sıcak iklim sebzesidir. -1 Cº’de bitki yaşamını yitirir. Patlıcanın büyüme ve gelişmesi için uygun sıcaklık değerleri 25-30°C’dir. Gece sıcaklığının 16°C’nin altına düşmesi ve düşük ışık şiddeti patlıcanda çiçek tozu canlılığını azaltır. Bu koşullar meyve tutumunu sekteye uğratır. Patlıcan sıcaklık ve bağıl nem miktarı yüksek olduğu zaman vejetatif olarak gelişme eğilimindedir.

Patlıcanın Toprak İsteği

Patlıcan, uygun yetiştirme teknikleri kullanıldığı takdirde iyi özellikte herhangi bir tarım toprağında başarılı olabilir. Ağır ve rutubetli topraklarda kök çürüklüğüne yakalanırlar.

Patlıcanın büyümesi ve gelişmesi için organik maddece zengin, pH 6-7 arasında, iyi drene olan, verimli kumlu tınlı topraklar tercih edilmelidir.

Erkenci verim istenildiği takdirde özellikler kumlu tınlı topraklar idealdir. Daha uzun süre verim almak ve geççilik
istenirse daha ağır bünyeli topraklar tercih edilebilir. Patlıcan kök çürüklüğüne hassas olduğu için ağır killi topraklarda yetiştiricilikten kaçınılmalıdır. Nematod problemleri daha çok kumlu topraklarda görülmektedir.

Patlıcan Üretiminde Toprak Hazırlığı

Bir diğer husus ise patlıcan tarımında dikkat edilmesi gereken patlıcan nasıl yetiştirilir konusunda toprağın derin işlenerek köklerin rahatça büyüyebileceği ve su ile hava dengesinin sağlanacağı bir yapıya kavuşturulmasıdır. Ayrıca, patlıcanın dikileceği arazinin önceden yabani otlar ve zararlılar açısından kontrol edilmesi, hastalık ve zararlılardan korunarak verimliliği artırmak içinde önemlidir.

Patlıcan Üretiminde Toprak İşleme

Patlıcan yetiştiriciliği yapılacak olan toprak önce analiz yapılarak gübrelenir. Sonbaharda derin bir sürüm yapılır. İlkbaharla yüzlek bir sürümle birlikte tırmık çekilerek tesviye edilir. Bundan sonra patlıcanların yetişme devrelerinde yapılacak sulama sistemlerine göre masura veya tavalar hazırlanır.

Diğer ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de patlıcanlar büyük bir çoğunlukla karık (masura) usulü sulandıklarından dikim tek veya çift sıralı olarak masuraların boyun noktalarına yapılır. Bu amaçla pratikte çoğunlukla 0,40-0,50 m genişliğinde tek masuralar hazırlanır. Sıra araları, çeşidin gelişme kuvvetine ve toprak durumuna göre 0,70-1,00 m arasında değişir. Sıra üzerinde ise genellikle 0,50-0,60m mesafe bırakılır.

Patlıcan Üretiminde Malçlama

Patlıcanda malç kullanımının amaçları yabancı ot kontrolü, sulama aralıklarında toprak neminin uniform kalması, ilk meyvelerin temiz olması, bitkinin üst aksamının toprakla temasını ve dolayısı ile hastalık gelişimini engellemesi ve örtü altı yetiştiriciliğinde kış döneminde toprak ısısının arttırılmasıdır. Malç olarak genellikle polietilen örtülerin kullanımı yaygın olup, bunların özellikleri kullanım amacına göre değişmektedir.

Patlıcan Ekim ve Dikimi

Patlıcan üretimi iki aşamada gerçekleşir. Birinci aşamada tohumdan sıcak yastıklara fide üretimi yapılır. İkinci aşamada, sıcak yastıklarda yetiştirilen fideler özenle yerlerinden sökülür ve bahçe ya da tarladaki yerlerine dikilir.

Patlıcan Fidesinin Yetiştirilmesi

Patlıcan tohumları sıcak yastıklara ekilir. Ekimde metrekareye 5-6 gram tohum kullanılır. Sıraya ekim yapılır. Patlıcan tohumları sıcak yastıkta toprak sıcaklığı 25-30°C olduğu zaman 10-15 gün sonra toprak yüzeyinde görülmeye başlar. Bundan sonra bakım işleri yapılır. Tohumlar çimlendikten sonra 3-4 cm’ de bir fide bırakılır.

Fide ile yetiştiriciliğin tercih edilme nedenleri:

• Tohum sarfiyatının azalması,
• Erkencilik sağlanması,
• Düşük çimlenmeyi ve düzensiz çıkışı önlenmesi,
• Toprak koşullarının tohumla ekime uygun olmaması,
• Uygun tohum mibzerlerinin yokluğu,
• Yazlık sebzeler için erken ilkbahar döneminde düşük sıcaklık risklerinden korunması.

Sağlıklı ve yüksek verim elde edebilmek için iyi bir fidenin özellikleri:

• Fide diri olmalıdır,
• Kuru maddece zengin olmalıdır,
• Fazla genç veya fazla yaşlı olmamalıdır,
• Fideler çok fazla boylanmamalıdır,
• Kalın ve kuvvetli olmalıdır,
• Bazı türlerde kendine özgü mumsu tabaka ve renkler oluşmalıdır,
• Kök sistemi sağlam ve tam olmalı, mümkünse kök üzerinde bir miktar toprak bulunmalıdır.
• Fidelerin tümü aynı büyüklükte ve gelişme döneminde olmalıdır.

Patlıcan fideleri, genellikler tohum ekiminden 4-5 hafta sonra dikime hazır hale gelirler. Dikime hazır ideal fide 3-4 gerçek yapraklı, hastalıksız, kısa ama sağlam yapılı olmalıdır. Fideler dikimden 12-14 saat önce sulanmalıdır.

Tüplü fide kullanmanın avantajları:

• Fidelerin tarlada tutma oranı yüksektir,
• Erkencilik sağlanmaktadır,
• Bitki gelişmesi düzenlidir ve hasat zamanı aynıdır,
• Fidelerin dikimi makine ile yapılabilmektedir.

Serada Patlıcan Yetiştiriciliği

Cam ve plastik seralarda patlıcan yetiştiriciliğinin başarısı öncelikle çeşit ve yetiştirme zamanının iyi seçilmesine bağlıdır. Seçimde; Yetiştirme dönemine uygun, kuvvetli gelişen, yüksek verimli, kaliteli, hastalıklara dayanıklı, raf ömrü uzun olan çeşitler tercih edilmelidir.

Açıkta Patlıcan Yetiştiriciliği

Patlıcan fidelerinin dikim zamanı bölgenin ilkbahar donlarının sona ermesine bağlıdır. En emin yol, dikim yapılacak olan yerdeki ilkbahar son donlarının uzun yıllar ortalaması göz önünde tutularak dikimi yapmaktır.

Viollerde veya sıcak yastıklarda gelişen patlıcan fideleri, belirlenen tarihte hazırlanmış yerlerine topraklı olarak aktarılmalıdır. Patlıcan fideleri tarlaya dikildikten (şaşırtıldıktan) sonra can suyu verilir.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Kültürel İşlemler

Patlıcan yetiştiriciliğinde; Sulama, hastalık ve zararlılarla mücadele, gübreleme, budama, yabancı otlarla mücadele ve hasat aşamalarıyla kültürel işlemlerler yapılmalıdır.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Sulama

Kültür bitkilerinden özellikle meyveleri yenen sebzelerde sulamada başlıca önemli üç devrede rol oynar. Bunlar ; Tohumların çimlenme devresi, gelişme devresi ve mahsul devresidir.

Patlıcan yetiştiriciliğinde pratik bir kaide olarak ilk can suyundan sonra hava durumuna göre 15-20 gün müddetle su verilmez. Bundan sonra ihtiyaç olursa bolca su verilir.

Çiçeklenme devresinde yersiz sulamadan kaçınılmalıdır. Bitkiler üzerinde ilk meyveler görülmeye başladıktan sonra bitkinin durumuna göre belli periyotlarla su vermek ve bilhassa hasat devresine girildikten sonra her hasadın ardından sulama ihmal edilmemelidir. En uygun ve tavsiye edilen sulama yöntemi damlama sulamadır. Ancak karık usulü ile sulama daha yaygın olarak kullanılmaktadır.

En uygun ve tavsiye edilen sulama yöntemi damlama sulamadır.

Patlıcan yetişme devresinde 7-8 günde bir sulanmalıdır; aksi takdirde gelişme yavaşlar mahsul azalır ve meyvelerde acılık başlar.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Gübreleme

Toprak ve doku analizi yapılmadan, tarlanızdaki üretim geçmişi hesaba katılmadan herhangi bir gübreleme programı çıkartmak mümkün değildir.

Patlıcan ahır ve ticaret gübrelerini sever. Sonbaharda patlıcan tarlasına dekar başına 5-6 ton yanmış ahır gübresi verilmelidir. Ahır gübresine ek olarak ticaret gübresi verilmelidir. 8-12 kg azot, 8-10 kg fosfor ve 8-10 kg potasyum verilmelidir. Bazı yetiştiriciler, gelişmenin sonlarına doğru bitkinin gelişmesini kuvvetlendirmek ve son defa iyi ürün elde edebilmek için şerbet vermeyi veya azotlu bir gübre uygulamayı yararlı kabul etmektedir.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Budama

Sera patlıcan çeşitlerinde budama önemli rol oynar 2,5-3 m boylanan çeşitlerde 3-4 gövdenin gelişmesine izin verilir. Bu gövde üzerindeki koltuklar üzerinde 2 meyve oluştuktan sonra uçları alınır. Hastalıklı yapraklar da sık sık temizlenmelidir.

Genellikle hasat sonuna gelindiği zaman hasat süresini uzatmak amacıyla, gelişmesi duraklamış olan patlıcan bitkileri 2-3 yaprak üzerinden budanır. Şerbet verilir veya azotlu bir gübre ile gübrelenir.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Destek Sağlama

Bitkileri; ışıklanma durumları iyileştirmek, bakım işlerini kolaylaştırmak, hastalık ve zararlıların kontrolünü sağlamak, bitkiler arasındaki hava hareketini kolaylaştırmak ve sonuçta verimle birlikte kaliteyi artırmak amacıyla askıya almak gerekmektedir.
Askıya almak amacıyla bitki sıralarına paralel olarak 2 m yukarıdan çekilen tellerden her bitkiye 3-4 adet ipler sarkıtılmaktadır. Sarkıtılan bu ipler ana gövde üzerinde bırakılan 3- 4 adet ana dalın dibine ayrı ayrı bağlanarak dallara sardırılır yani her bitki 3-4 iple yukarıdaki tele asılır.

Patlıcanda Meyve Tutumunu Arttırıcı İşlemler

Verimlilik, bitkinin vegetatif gelişmesi dikkate alınarak bitki üzerinde belirli sayıda meyvenin bırakılmasıyla düzenlenir. Vegetatif gelişmesini tamamlamış bitki üzerinde meyve bırakmak yeni gelişen küçük meyvelerin sararıp dökülmesine neden olmaktadır.

Bitki üzerinde hasat edilecek büyüklüğe gelmiş meyvelerin toplanmaması da verimin azalmasına neden olmaktadır.

Verimliliği ayarlanmasına yönelik olarak yerli çeşitlerde tozlaşma ve döllenmeye yardım gereği bulunursa da günümüz koşullarında partenokarp F1 hibritlerin kullanılması bu konudaki sorunları ortadan kaldırmıştır.

Çiçek tomurcuklarının iyi teşekkül etmesinde sıcaklığın rolü büyüktür. Gece sıcaklığının yüksek olması, gece ile gündüz sıcaklıkları arasındaki farkın çok az ve ya hiç olmaması yanında fazla gübreleme ve ışık azlığı çiçeklerin deforme olmasına ve çiçeklenmenin durmasına neden olur.

Çiçeklerin normal teşekkül ettiği durumlarda bile çiçek tozlarının çok az miktarda oluşması özellikle fosfor eksikliğinden meydana gelir. Yine düşük ortam sıcaklıkları da çiçek tozlarının canlılıklarını yitirmesine neden olur. Böyle durumlarda döllenmenin olmaması nedeniyle çiçekler dökülür.

Çiçek tozlarının dağılımı ve dağılan çiçek tozlarının dişi tepesinde çimlenme durumları verim üzerinde büyük etkiye sahiptir. Ortam neminin bu konudaki etkisi büyüktür. %50’nin altına bir defa hormon uygulaması yeterlidir. Yetiştirme periyodu boyunca 8-10 gün arayla uygulamalara devam edilir. Uygulamalar sabahları 8-10 saatleri arasında yapılır.

Hormon uygulaması bandırma ve püskürtme şeklinde yapılır. Bandırma şeklinde yapılan uygulamalarda 500 cm3 lük ağzı geniş kaplar kullanılır. Çiçeklere püskürtme şeklinde yapılan uygulamalarda, yapraklarda meydana gelen deformasyonlar ( bozulmalar) bu yöntemin kullanılmasını kısıtlamaktadır.

İnsan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri nedeniyle birçok ülke, meyve tutumunu sağlamaya yönelik hormon kullanımını yasaklamıştır. Ülkemiz seracılığında da bu amaca yönelik alternatif çözümler getirilerek hormon kullanımının kaldırılmasında sağlığımız açısından büyük yararlar bulunmaktadır. Bu amaçla son yıllarda seralarda bombus arısı kullanımı yaygınlaşmaktadır.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Mücadele

Patlıcanda en çok görülen hastalıklar ve zararlılar hakkında detaylı bilgiler.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Yabancı Otlarla Mücadele

Fideler esas yerlerinde gelişmeye başladığı andan itibaren yaklaşık 2 hafta sonra 1.çapa yapılır, birinci çapadan 2-3 hafta sonra 2. çapa yapılır. Yabancı otlar yok edilir. Kaymak tabakası kırılır. Toprağı havalandırmak ve rutubeti korumak maksadıyla sıra aralarında birkaç defa çapa yapmak faydalıdır.

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Hastalıklarla ve Zararlılarla Mücadele Yöntemleri

NORDOX 75 Wa

Fungusit NORDOX 75 WG

Doğal Kimya İnsektisit

Tripsol Ⓡ FMC Turkey

İnsektisit

Vantex® 60 CS FMC Turkey

Herbisit GranstarⓇ FMC Turkey

Granstar İnsektisit

Doğal Kimya İnsektisit

Herbisit GranstarⓇ FMC Turkey

Granstar İnsektisit

Doğal Kimya İnsektisit

Patlıcan Yetiştiriciliğinde Hasat

Patlıcanda hasat zamanı, çeşidin rengine ve şekline göre değişiklik göstermektedir.

Patlıcanlarda hasat, piyasaya; turfanda veya normal mahsul çalışma arzusuna göre meyveler muhtelif irilikte iken yapılır.

Hasadı gelmiş meyveler bıçakla, sapları ile birlikte kesilir. İrilik, düzgünlük ve renklerine göre sınıflara ayrılarak ambalaj kaplarına sıkıştırılmadan konur. Bir dekardan 13.000- 15.000 kg verim alınmaktadır.

Tohum üretimi için hasatta meyveler pazar hasat safhasına göre daha geç toplanır. Meyvelerin mor rengi, koyu sarı renge dönüşünce ve hafif yumuşayınca hasat edilir. Hasat elle yapılır. Bazı tohum üreticileri tohum ve meyve eti arasında absisyon(ayrılma) tabakası tam gelişinceye kadar meyveleri bitki üzerinde bırakır. Hibrit tohum üretiminde ,meyveler bitki üzerinden düşmeden önce toplanmalıdır.

ZW Dijital Yayında!

Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliği; Isıtmalı ve ısıtmasız cam ve plastik seralar ile yüksek ve alçak tünellerde yapılmaktadır. Bu yetiştiricilikte dekar başına yapılan giderler oldukça yüksektir. Bu sebeple en erken, en yüksek verim verebilen örtü sistemlerinin ve buna uygun dikim yöntemlerinin ve çeşitlerinin seçilmesi gerekir.

Ortalama olarak seralar 4-6 hafta, yüksek tüneller 2-4 hafta ve alçak tüneller 1-2 haftalık erkencilik sağlamaktadır. Cam seralarda maliyetin yüksek olması nedeniyle, bunun yerine plastik seralar tercih edilmelidir.

Örtü altı çilek yetiştiriciliğinde dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri erken dönemde açan çiçeklerin donlardan zarar görmemesi için gerekli önlemlerin alınmasıdır. Bunun için sera üstünden yağmurlama, ısıtma yapmak ya da daha kolay uygulanabilen sera için ikinci bir alçak tünel kurma yöntemleri uygulanabilir.

ÇİLEK BİTKİSİ

Çilek çok yıllık otsu bir bitkidir. Saçak köklü bir bitki olup kökler 25 cm toprak derinliğine kadar inebilir. Yaprakları parçalı, çiçekleri beş taç yapraktan meydana gelmiştir. Çilek meyvesi çiçek tablasının etlenmesiyle meydana gelen yalancı bir meyvedir. Kol atarak çoğalır.

Çilek deniz kenarından 1000 m yüksekliğe kadar hemen her yerde yetişebilmektedir. Ancak yükseklik arttıkça çiçeklenme ve hasat zamanı da gecikmektedir. 500 m deki yüksekliklerde iklime bağlı olarak kalite daha iyi olup hastalıklara mukavemet artar.

Çilek hassas bir meyve olup kısa sürede bozulur. Sofralık olarak tüketildikten başka reçel, marmelat, komposta, pasta, şekerleme endüstrisi, şıra ve likör yapılarak değerlendirilir.

Yayılma alanı oldukça geniştir. Bazı yerlerde doğal yetişme alanları oluşturmuştur. Bazı yerlere çilek sonradan götürülmüş olmasına rağmen, orada yaşama şansı bulmuş ve hatta yabanileşerek, adeta doğal yetişme alanı hüviyetini kazanmıştır.

Çilek sistematikte Rosaceae familyasına ait Fragaria vesca olarak bilinir ve 600 den fazla çeşidinin olduğu bilinir.

ÇİLEKTE TOPRAK HAZIRLIĞI

Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliğinde Toprak Hazırlığı Çilek yetiştiriciliğinde en ideal toprak; pH 6,5-7 olan, su tutma kapasitesi düşük, kumlu tınlı hafif bünyeli topraklardır. Yetiştiricilik yapılacak toprak hastalıklar ve nematod yönünden temiz olmalıdır. Dekara 4-5 ton yanmış çiftlik gübresi verildikten sonra toprak fumige yada solarize edilmelidir. Toprak fumigasyonundan sonra dekara 50 kg 15:15:15 veya 50 kg potasyum sülfat, 10-15 kg hesabıyla saf azot ve triple süper fosfat ilave edilerek toprağa iyice karıştırılmalıdır. Masuralar 60-70 cm genişliğinde, 25-30 cm yüksekliğinde olmalı ve büyük arazilerde karık pulluğu , küçük alanlarda ise elle yapılmalıdır.

ALÇAK PLASTİK TÜNELLERDE ÇİLEK YETİŞTİRİCİLİĞİ

Alçak Plastik Tünellerde Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliği Nasıl Yapılır? Toprak hazırlığı tarla yetiştiriciliğiyle aynıdır. Tarla yetiştiriciliğinden farklı olarak dikim kış ve yaz dikimi olarak iki şekilde yapılmaktadır.

Kış Dikimi:

1- Masuralar üzerine çift sıra sistemde dikim yaparak, üzerine 50-60 cm taban genişliğinde ve 25-30 cm yüksekliğinde plastik tüneller kurulur. Bu dikim salma sulama yapacak olan çiftçiler için uygundur. 20-25 cm x 25-30 cm ölçülerinde ortalama dekara 10.000 adet fide dikimi yapılır.

2- 120 cm genişliğinde masuralara 4 sıra çilek fidesi dikildikten sonra, üzerine 100-110 cm taban genişliğinde ve 50-60 cm yüksekliğinde alçak plastik tüneller kurulur. Bu sistemde yağmurlama veya damla sulama yapılmalıdır. 1. sisteme göre birim alana daha fazla fide dikildiğinden daha fazla verim alınır. 20-25 cm x 25-30 cm olacak şekilde 1 dekara 10.000 – 12.000 fide dikilir.

Yaz Dikimi:

1- Toprak dezenfeksiyonu, arazi hazırlığı tarla koşullarındaki yaz dikimi ile aynıdır.

2. Alçak Plastik Tünellerde Kış Dikiminde önerilen 2 sistem Yaz Dikimi için uygundur. Fide temini, dikim zamanı, tarla koşullarındaki Yaz Dikimi gibidir1. dikim sisteminde üçgen şeklinde 30×32 cm aralıkla yapılan dikimde dekara 6250 fide dikilir. Dikim sırasında dikim yapılacak masuranın kenarlarından 15 cm içeriden dikim yapılmalıdır. 2. dikim sisteminde, her masuraya sıralar arası 30 cm, sıra üzeri 30 cm olacak şekilde 4 sıra dikim yapılır. Dekara 7000 fide dikilir. Bu sistemde yağmurlama veya damla sulama uygulanmalıdır. Malç, kasım, aralık aylarında tünel örtülmeden tamamlanmalıdır. Plastik örtüler, soğuk bölgelerde kasım, aralık, sıcak bölgelerde aralık, ocak aylarında örtülmelidir.

Plastik örtüler gündüzleri erken açılıp, öğleden sonra sıcak saatlerde kapatılmalıdır. Gece ısısı 15°C’nin üzerine çıktığı dönemde örtüler tamamen kaldırılabilir Hasat, tarla yetiştiriciliğinden 1-3 hafta önce başlar ve haziran ayı içinde sona erer.

3- Tünellere plastikler, çok sıcak bölgelerde aralık, ocak aylarında çekilmelidir. Daha önce çekilmesi, genelde plastiğin yırtılmasından başka bir işe yaramaz. Daha serin bölgelerde erken çekilebilir.

4- Hastalıkları azaltmak ve arılarla döllemeyi kolaylaştırmak için uygun günlerde kış boyunda günde 2-3 saat havalandırma yapılmalıdır. Çiçeklenme döneminde daha erken açıp, sıcak saatte kapatılmalıdır. Geceleri 15°C’ye kadar olan sıcaklıklarda tüneller mutlaka kapatılmalıdır.

5- Malç örtü dikiminden 1-2 ay sonra, tünellerin plastikleri örtülmeden önce çekilmelidir. Arazi toprak fumigantları ile sterilize edilecek ise turfandacılık için şeffaf plastik malç kullanılmalıdır.

6- Hasat normal olarak tarla yetiştiriciliğinden 1-3 hafta önce başlayabilir. Hasat, haziran ayında sona erer. Verim ve kalite tarla koşullarına göre % 10-20 daha iyi olur.

PLASTİK SERALAR VE YÜKSEK TÜNELLERDE ÇİLEK YETİŞTİRİCİLİĞİ

Plastik Seralar ve Yüksek Tünellerde Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliği Nasıl Yapılır?

Kış Dikimi:

1- Solarizasyon veya toprak fumigantları ile dezenfeksiyon yapılmalıdır.

2- Arazi hazırlığı tarla koşullarındaki  gibidir.

3-Dikim yerleri, alçak tüneller için kış dikiminde önerilen 2 tip dikim şeklinde olduğu gibi hazırlanır.

4- Malç örtüsü, dikimden en geç 1 ay sonra uygulanmalıdır.

5- Seranın plastik örtüsü en geç kasım ayında örtülmelidir.

6- Havalandırma, alçak plastik tünel kış dikiminde olduğu gibi yapılmalıdır.

7- Hasat sıcak yerlerde ocak ayı, daha serin yerlerde şubat ayı içinde bazen ise haziran ayı başında sona erer.

8- Çiçekler erken açtığından dondan korunmalıdır.

Yaz Dikimi:

1- Solarizasyon veya toprak fumigantları ile dezenfeksiyon yapılmalıdır.

2- Arazide dikim yerleri hazırlanır.

3- Plastik örtüler, en geç ekim, kasım ayından itibaren örtülmelidir.

4- Havalandırma rüzgar ve sıcaklığa bağlı olarak, çatı, yanlar ve kalkanlardan yapılmalıdır.

5- Hasat, yöresel iklime bağlı olarak ocak veya şubat ayı  içerisinde başlar, mart ve nisan aylarında yoğunlaşarak, haziran ayına kadar devam eder.

6- Plastik seralarda özellikle ocak ve şubat aylarında oluşan düşük sıcaklıklardan erken çiçek açan çeşitlerin ilk çiçekleri zarar gördüğünden, plastik seralarda dolara karşı önlem alınmalıdır.

CAM SERALARDA ÇİLEK YETİŞTİRİCİLİĞİ

Cam Seralarda Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliği Nasıl Yapılır?

Kış Dikimi:

1- Toprak dezenfeksiyonu, arazi hazırlığı, dikim, malç, havalandırma ve hasat plastik seralardaki kış dikimi gibidir.

Yaz Dikimi:

1. Temmuz, ağustos aylarında dikilen fidelerin sıcaktan zarar görmemesi için, çatı, kalkanlar ve yan havalandırmanın çok iyi olması, gölgeleme yapılması, çok iyi bir yağmurlama sisteminin kurulması gerekir. Şayet seranın havalandırması iyi değilse, gölgeleme ve yağmurlama yapılamıyorsa, frigo Fideleri plastik torbalara (15×20 cm ebadındaki) veya küçük saksılara dikip, gölge, havadar bir yerde eylül, ekim ayına kadar bakımını yapıp, büyütüp cam seraya dikmek gerekir.

2. Ocak ayından itibaren hasat başlar, şubat, mart, nisan aylarında ürün artar, mayıs ayında sona erer. İyi gölgeleme, yağmurlama ve damla sulama ile hasadı haziran sonuna kadar uzatmak mümkündür.

3. Örtü altı Çilek yetiştiriciliğinde, alçak tünellerde 1-2 hafta, yüksek tünellerde ve plastik seralarda 2-4 hafta, cam seralarda 4-6 haftalık erkencilik sağlanmaktadır. En fazla erkenciliğin ve verimin ısıtılan cam seralardan alındığı saptanmıştır.

SERALARDA DONDAN KORUNMA

Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliğinde Seralarda Dondan Korunma; Aralık, ocak ve şubat aylarında açan çiçekleri ve oluşan meyveleri dondan korumak için sera üstüne yağmurlama sistemi yapılmalı, sera içi ısıtmalı, sera veya yüksek tünel içine bitkiler üzerine ikinci bir alçak tünel yapılmalı, ince PE plastik veya Agryl gibi dokunmamış, gözenekli plastik malç kullanılmalı, su şilteleri, ısı perdeleri gibi pasif ısıtma sistemleri uygulanmalıdır.

TOPRAKSIZ KÜLTÜR ÖNLEMLERİ

Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliğinde Topraksız Kültür Önlemleri; Seralarda toprakta yetiştiricilikde, özellikle toprak kaynaklı sorunların fazlalığı, çilek yetiştiricililiğinde «Topraksız Kültür Yöntemleri’ni» gündeme getirmiştir. Havalandırılan durgun veya akan besin solüsyonu içinde ya da besin maddelerince zenginleştirilen volkanik tüf, sünger taşı (pomza taşı), perlit, kaya yünü (Rock wool) gibi inorganik ortamlarda veya torf gibi organik ortamlarda veya bunların karışımlarında çilek yetiştiriciliğine «Topraksız Kültür’de Çilek Yetiştiriciliği» veya «Topraksız Tarım’da Çilek Yetiştiriciliği» denir.

Topraksız Tarım’da ilk yıl sterilizasyon gerekmez. Toprakta oluşan yüksek tuzluluk, Topraksız Tarımda meydana gelmez. pH’ın ayarlanması kolay ve ucuzdur. Toprak kullanılmadığından toprak kaynaklı hastalık ve zararlılar olmayacağından, daha az masrafla sağlıklı ürün yetiştirilir. Toprak işleme, toprak hazırlığı, toprak yıkama, yabancı ot kontrolü yapılmaz. Kök bölgesinde yeteri kadar nem ve hava sağlandığından kök gelişimi daha iyi olur. İş gücü gereksinimi en aza iner. Besin maddelerinin dozları ayarlanabildiği gibi, bitkiler çiçeklenme veya yeşil aksam fazda tutulabilirler. Çilek yetiştirmeye uygun olmayan tuzlu, taşlı bölgelerde, kumsalda Topraksız Tarımla çilek yetiştirilebilir. Daha temiz ürün alınır. Bitkilerin kontrollü bir şekilde beslenmesi ve böylece bitki gelişimi, erkencilik ve verimin artması da sağlanır.

1- Çilek yetiştiriciliğinde topraksız yetiştirme yöntemlerinden «Dikey Torba Kültürü» en çok kullanılanıdır.

Çeşitli yetiştirme ortamları polietilenden 20 cm çapında ve 2 m uzunluğundaki torbalara doldurulup, bu polietilen sütunlar çeşitli sıra arası ve üstü mesafeler ile dikey olarak çengellerin yardımı ile sera çatısına (tavanına) tutturularak bağlanmaktadır. Bu sütunların dört yüzeyinde 20 cm’de bir açılan 3-5 cm çapındaki deliklere çilek fideleri dikilmektedir. Her bir torbaya damlatıcılar (drip sulama) yerleştirilerek besin solüsyonu verilir. Torbaların alt kısmına drenajı sağlamak için delikler açılır. Ayrıca ortamları sera toprağından olacak bulaşmalara karşı izole etmek ve sera içerisinde çıkacak yabancı otları engellemek amacıyla sera toprak yüzeyine beyaz polietilen serilir.

2- Yetiştirme Ortamı; yerden belirli yükseklikteki yataklara doldurularak çilek yetiştiriciliği yapışılır.

3- Yandan bölmeli duvar şeklinde de topraksız kültürde çilek yetiştiriciliği yapmak mümkündür.

4- Masalarda Yetiştiricilik; Fidelerin altına yeterli sayıda drenaj delikleri açılmış, beton veya demir ayaklı eternitten yapılmış masalardaki yetiştirme ortamı yataklarına torf+perlit karışımı doldurularak dikim yapılır. Yetiştirme ortamı yataklarına alt kısma drenaj için 5-6 cm kalınlığında iri çakıl taşları konulmalıdır. Masalar arasında 80-100 cm mesafe bırakılır.

5- Masalarda Saksı İIe Yetiştiricilik; Torf+perlit karışımı doldurulan saksılar, masalara yerleştirilerek, fideler dikilir. Masalara temiz dere kumu doldurularak saksılar kuma 3/4 oranında gömülürse sulama gereksinimi azaltılır. Sulama ve gübreleme için drip sulama uygulanmalıdır. Böylece işçilik kolaylaşır, hastalık ve ot sorunu olmaz, plastik malç masrafı olmaz. Masaların ve saksıların dezenfekte edilmesinde yarar vardır.

6- Borularla Yetiştiricilik; Kalın plastik borular seraya dikine sık aralıklarla yerleştirilerek içine torf+perlit karışımı doldurulur. Plastik borulara, üst üste gelmeyecek şekilde (Spiral) delikler açılarak, bu deliklere fidan dikilir. Sulama ve gübreleme drip sulama sistemiyle yapılmalıdır. Torf’un özellikle EC ve pH’ına bakılmalı, EC ve pH’ı yüksek torflar çilek yetiştiriciliğinde kullanılmamalıdır.

ÇİLEK BAKIMI

Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliğinde Çilek Bakımı

Sulama: Çilek aşırı suya karşı hassas bir bitkidir. Bu nedenle dengeli bir sulama yapılmalıdır. Aşırı sulama sonucu mantarsal hastalıklar ve kloroz ortaya çıkar. Sulama yöntemleri; karık, yağmurlama ve damla sulamadır.

Gübreleme: En iyi gübreleme yaprak ve toprak analizine göre yapılandır. Gübreleme yapraktan ve topraktan uygulanabilir. Topraktan uygulamada en uygun olanı gübrenin damla sulamayla birlikte verilmesidir. Bu sistemde gübre kaybı azalmakta ve bitkiler için yarayışlılığı artmaktadır. Çilek ticari gübrelerden en çok azota ihtiyaç duyar. Bu uygulamaya dikimden yaklaşık bir ay sonra başlamalı ve hasat sonuna kadar uygulamaya devam edilmelidir. Soğuk bölgelerde kış aylarında gübre uygulamalarına ara verilmelidir. Analiz yapılmadığı taktirde yetiştiricilik periyodu boyunca yaklaşık dekara 25- 30 kg saf N düşecek şekilde azot içerikli gübreler aylara göre bölünerek verilmelidir. Damla sulama uygulandığı taktirde haftalara bölünerek vermek daha iyidir. Kış soğuklarına dayanımı arttırmak için K içerikli gübrelerle de gübreleme yapılmalıdır. Toprak kireçli değilse hasat periyodu boyunca meyvelerin yumuşamaması ve sertliğini kaybetmemesi için Ca içerikli gübreleme yapılmalıdır. Kireççe zengin topraklarda pH 7-7.5’ü geçtiği durumlarda kloroz görülür. Bunun için bitkiler Fe içerikli gübrelerle gübrelenmelidir.

Malçlama: Çilek yetiştiriciliğinde oldukça yararlı olan malçlama, yabancı otların çıkmaması, erkenci ve kaliteli ürün elde etmek için masuralar siyah plastikle örtülmelidir. Siyah plastik yaz dikimlerinde dikimden sonraki aylarda (eylülekim), kış dikimlerinde ise dikim öncesi yapılmalıdır.

Kolların Kesilmesi: Çilek yetiştiriciliğinde kol temizliği verim yönünden çok önemlidir. Kollar kesilmediği zaman verim çok düşer. Kollar görülür görülmez hemen temizlenmelidir.

ÇİLEKTE ÇEŞİT SEÇİMİ

Örtü Altı Çilek yetiştiriciliğinde çeşit seçimi büyük önem taşır. Her çeşit her bölgede iyi sonuç vermez. Sofralık ve sanayi çeşitleri farklı olduğu gibi, sera ve açıkta yetiştiricilik içinde çeşitler farklıdır .Yörede daha önceden yapılmış çalışmalar dikkate alınarak en uygun çeşidin seçilmesi önemlidir. Özellikle yetiştiricilik yapılacak yerde daha önce ortaya çıkan hastalıklar dikkate alınarak çeşit belirlenmesinde fayda vardır. Bunun yanı sıra yöreye adapte olan çeşidin daha kuvvetli gelişmesi nedeniyle hastalık ve zararlılara karşı daha dirençli olacağı unutulmamalıdır. Halen yetiştiriciliği yapılan ve yetiştirilmesi önerilen bazı çeşitler şunlardır: Pocahontas, Dorit (216), Douglas, Chandler, Seascape, Camarosa, Honeoye, Oso Grande, Tiago, Aliso, Dougles, Vista, Yalova-15, Yalova 104 ve Sweet Charli’dirler.

ÇİLEKTE HASTALIKLAR VE ZARARLILAR

Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliğinde Çilek hastalıkları kök, meyve ve yaprak olmak üzere üç kısımda toplanır.

Kök hastalıkları içinde en yaygın olanı Phytophtora fragaria (Kırmızı kök çürüklüğü), Phytophtora cactorum (Kahverengi çürüklük), Rhizoctonia solani (Siyah kök çürüklüğü) dür. Kök hastalıkları topraktan bulaştığı için toprak fumige yada solarize edilmelidir. Bunun yanında dayanıklı çeşit kullanmak ve kültürel tedbirlere önem vermek gerekmektedir.

Meyve hastalıkları içinde en yaygın olanı Botrytisdir. Bu hastalığa karşı meyve tutumundan sonra birkaç kez sistemik mantari ilaçlar kullanılmalıdır ve sık sık havalandırma yapılmalıdır.

Yaprak hastalıklarından Yaprak Leke Hastalığı en yaygın olanıdır. Bu hastalığa karşı meyve tutumundan sonra birkaç kez sistemik mantari ilaçlar kullanılmalıdır. Örtü altı yetiştiriciliğinde sık sık havalandırma yapılmalıdır. Çilek yetiştiriciliğinde virüslere karşı en etkili yöntem sağlıklı fide ile bahçe tesisidir. Çileklerde en çok görülen zararlılar kırmızı örümcek ve yaprak bitleridir. Bu zararlılarla mücadelede spesifik akarisitler kullanılmalıdır. Ayrıca dayanıklı çeşit kullanımına özen gösterilmelidir. Çilek yetiştiriciliğinde nematodlar da önemli bir sorundur. Bunlarla mücadelenin en iyi yolu sağlıklı ve temiz fide kullanılması yanında toprağın fumige edilmesidir. Çilek yetiştiriciliğinde özellikle örtü altı yetiştiricilikte kış aylarında meyvelerde tozlanma ve döllenme noksanlığından kaynaklanan şekil bozukluklarına sıkça rastlanmaktadır. Bu sorun sera içerisine arı kovanı konmak suretiyle çözümlenmelidir.

Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliği Nasıl Yapılır? Örtü Altı Çilek Yetiştiriciliği PDF

Ek Kaynaklar; Çilek Yetiştiriciliği