Domates Güvesi (Tuta absoluta)

Tuta absoluta yani Domates Güvesi, domates tarımının en büyük düşmanlarından biri olarak bilinmektedir. Tuta zararlısı dünya genelinde milyonlarca üreticiyi etkileyen bir zararlı türüdür. Bu küçük ancak son derece yıkıcı güve, sadece domates bitkilerine değil, birçok sebze türüne de zarar vererek ekonomik kayıplara yol açmaktadır. Tuta absoluta’nın tanımı ve yaşayışı, konukçuları, zarar şekilleri ve yayılışı hakkında bilgi sahibi olmak, etkili mücadele yöntemlerini belirlemek için kritik öneme sahiptir. Bu yazıda, Domates Tutası‘nın doğal düşmanları, kullanılan ilaçlar ve entegre mücadele stratejileri gibi konulara yer verilmiştir.

Domates Güvesi’nin Tanımı ve Yaşayışı

Ergin ince uzun, 6 mm boyda, kanat açıklığı yaklaşık 10 mm’dir. Ön kanatları dar, gümüşi gri kahverengimsi olup üzerinde karakteristik irili ufaklı siyahımsı noktalar bulunur. İplik şeklinde antene sahiptir. Yumurta ortalama 0.4 mm uzunluğunda ve 0.2 mm genişliğinde silindirik yapıda, krem, açık sarı renklidir. Yumurtadan çıkan larva beyazımsı krem renkli, başı siyahtır. Dört larva dönemi geçirir. Birinci dönem larva 0.9 mm uzunluğunda iken dördüncü dönemde 8 mm’ye ulaşır. Olgunlaşan larvanın başı kahverengi, vücut rengi yeşildir. Larvada prothoraksta bulunan koyu renkli ince bant ayırt edici önemli bir özelliğidir. Dördüncü dönemde larvanın vücudunun üstü pembemsidir. Pupa 6 mm boyundadır. Önce yeşilimsi renkte olan pupa sonra açık kahverengine döner.

Akdeniz iklimine sahip yerlerde hızla çoğalan zararlı seralarda yılda 10-12 döl verebilir. Çevre koşullarına bağlı olarak bir dölünü 29-38 günde tamamlar. Ülkemizde 1000 metreyi aşan yüksekliklerde de görülür. Kelebekler, geceleri aktiftirler ve gündüzleri yaprakların arasında saklanırlar. Yumurtalarını, genellikle yaprak altına, tomurcuk ve olgunlaşmamış yeşil domates meyvelerinin çanak yapraklarının altına bırakır. Bir dişi yaşamı süresince 120- 260 adet yumurta bırakabilir. Yumurtalar 4-5 gün içinde açılır. Dört larva dönemi geçirir.

Larva dönemi 13-15 gün sürer. Larva çevre koşullarına bağlı olarak toprakta ya da bitkide açtığı galerilerde bir kokon içinde pupa olur. Pupa dönemi 9-11 gün sürer. Kışı yumurta, pupa veya ergin olarak geçirir.

Orta Anadolu Bölgesinde açık alan domates yetiştiriciliğinde iklim koşullarına (ortalama sıcaklık 25°C) bağlı olarak ilk erginler mayıs ayının son haftası- haziran ayının ilk haftasında görülmektedir. Yılda 3-4 döl veren zararlı birinci dölünü 30-34 gün, ikinci dölünü 30, üçüncü dölünü 29-36 ve dördüncü dölünü ise 48 günde tamamlar. Orta Anadolu Bölgesinde kışı geçirememektedir.

Marmara Bölgesinde ilk erginler mayıs ayının ilk haftası (14,9 ºC sıcaklık %80 nem) ya da son haftasında (19,3 ºC sıcaklık %72 nem ) çıkış yapar. Yumurta dönemi 4-9 gün, larva dönemi 9-15 gün, pupa dönemi ise 8-17 gün sürer. Bu bölgede en kısa döl süresi 25 gün olup, yılda 4-5 döl verir. Kışı pupa döneminde toprakta geçirir.

Güneydoğu Anadolu Bölgesinde ilk erginler mart ayının sonunda (8-12ºC sıcaklık ve %62-75 nem) görülür. Zararlının en kısa döl süresi 31 gün olup, yılda 5 döl verir. Kışı pupa olarak toprakta geçirir.

Tuta absoluta‘nın Zarar Şekli, Ekonomik Önemi ve Yayılışı

Zarar potansiyeli çok yüksek olan bu tür açık alan ve örtüaltı domates yetiştiriciliğinde ana zararlı konumundadır. Larvaları domates bitkisinin kök hariç tüm kısımlarında ve her döneminde zarar verir. Yumurtadan çıkan larva; meyve, yaprak, sap ve gövdeye girerek beslenmeye başlar. Larva domatesin yapraklarında iki epidermis arasında galeriler açarak beslenir. Larvanın yaprakta açtığı galeriler geniş olup şeffaf boşluklar şeklinde kendini belli eder. Bu galeriler daha sonra nekrotik kahverengi lekelere dönüşerek kurur. Yaprakta ve meyvede açılan galerilerde zararlının siyah renkli talaş şeklinde pisliklerini görmek
mümkündür.

Bitkinin yeşil aksamında açılan galeriler nedeniyle bitki tamamen kuruyabilir. Zararlı daha çok olgunlaşmamış domates meyvelerini tercih ederek, çanak yapraklarından giriş yapar. Zararlının meyvede açtığı galerilerin görüntüsü düzensiz olup, galeriler meyvenin her tarafında görülebilir. Zarara uğrayan meyve pazar değerini yitirmekte, ayrıca meyvede açılan galerilere sekonder mikroorganizmaların yerleşmesiyle çürümeler meydana gelir.

Zararlı yoğun popülasyonlarda, domateste %50-100 ürün kayıplarına yol açabilir. Zararlının tüm biyolojik dönemleri domates meyvesi üzerinde bulunabildiğinden bir yerden diğer yere domates meyveleri, fide, taşıma materyalleri ve araçları ile taşınır. Ülkemizde domates yetiştiriciliği yapılan alanlar Domates güvesi ile bulaşıktır.

Tuta’nın Konukçuları

Zararlının ana konukçusu domatestir. Domates dışında patlıcan, patates, biber, altınçilek ve pepinoda ayrıca yabancı otlardan köpek üzümü, tarla sarmaşığı (Convolvulus arvensis L.) sirken (Chenopodium sp.), şeytan elması (Datura stromonium), Fener otu (Physalis angulata), Horozibiği (Amaranthus viridis), Kanyaş (Sorghum halepense) ve Domuz pıtrağı (Xanthium strumarium) konukçuları arasındadır.

Domates Güvesi’nin Doğal Düşmanları

Domates güvesi’nin Ülkemizde saptanan doğal düşmanları aşağıda verilmiştir.

Predatörler
Nesidiocoris tenuis Reut. Hem.: Miridae
Macrolophus sp. Hem.: Miridae
Macrolophus melanotoma (Costa) Hem.: Miridae
Macrolophus costalis Fieber Hem.: Miridae
Macrolophus pygmaeus (Rambur) Hem.: Miridae
Dicyphus (Dicyphus) eckerleini Wagner Hem.: Miridae
Dicyphus(Dicyphus) josifovi Rieger Hem.: Miridae
Dicyphus (Dicyphus) errans (Wolff) Hem.: Miridae
Deraecoris serenus (Douglas & Scott) Hem.: Miridae
Nabis punctatus Costa Hem.: Miridae
Orius spp. Hem.: Anthocoridae
Geocoris megacephalus (Rossi) Hem.: Lygaeidae
Adonia variegata (Goeze) Col. :Coccinellidae
Coccinella septempunctata L. Col. :Coccinellidae
Coccinella undecipunctata L. Col. :Coccinellidae
Oenopia (Synharmonia) conglobata L. Col. :Coccinellidae
Scymnus spp. Col. :Coccinellidae
Chrysoperla carnea (Stephens) Neu.: Chrysopidae

Parazitoitler
Yumurta parazitoiti
Trichogramma euproctidis Girault Hym.:Trichogrammatidae

Larva parazitoiti
Bracon hebetor (Say) Hym.: Braconidae
Bracon didemie Beyarslan Hym.: Braconidae
Bracon sp. Hym.: Braconidae
Apanteles sp. Hym.: Braconidae
Pteromalis intermedius (Walker) Hym.: Pteromalidae
Closterocerus clara (Szelenyi) Hym.: Eulophidae
Ratzeburgiola christatus (Ratzeburg) Hym.: Eulophidae
Ratzeburgiola incompleta Boucek Hym.: Eulophidae
Baryscapus bruchaphagi (Gahan) Hym.: Eulophidae
Brachymeria secondaria (Ruschka) Hym.: Chalcidae
Hockeria unicolor (Walker) Hym.: Chalcidae

Larva -pupa parazitoiti
Campoplex sp. Hymenoptera: Ichneumonidae

Domates Tutası Mücadelesi

Kültürel Önlemler

• Zararlı ile bulaşık fideler kullanılmamalı,
• Zararlı ile bulaşık yaprak, meyve ve bitkiler üretim alanından uzaklaştırılmalı ve imha edilmeli,
• Üretim alanı ve çevresinde zararlıya konukçuluk edebilecek özellikle Solanaceae familyasına ait yabancı otlarla mücadele edilmeli,
• Zararlının larva ve pupası tarlada kalan bitki artıklarında yaşamını sürdürebileceğinden bulaşık alanlarda hasat sonrası bitki artıkları imha edilmeli,
• Ürün münavebesi (Solanaceae familyasına bağlı olmayan ürünler yetiştirilmeli) yapılmalı,
• Tarlada kalan larva ve pupaları öldürmek için hasattan sonra derin sürüm yapılmalı,
• Aşırı azotlu gübreleme ile sulamadan kaçınılmalı,
• Seralar çift kapılı olmalı, giriş ve havalandırma açıklıkları zararlının giremeyeceği incelikte tül ile kapatılmalıdır.

Biyolojik Mücadele
Doğal düşmanlardan Nesidiocoris tenuis, Ülkemizde birçok bölgede saptanmıştır. Domates güvesine karşı ticari olarak da ruhsatlı olan bu predatör zararlının yumurta ve larva dönemleri ile beslenmektedir. Örtüaltı yetiştiricilikte biyolojik mücadele kapsamında yumurta parazitoiti Trichogramma evanescens ve avcı böcek N. tenuis birlikte salınmalıdır.

Doğal düşmanların korunması ve etkinliklerinin artırılması için zararlılarla mücadelede kimyasal mücadeleye alternatif metotlara öncelik verilmeli eğer kimyasal mücadele gerekiyorsa doğal düşmanlara yan etkisi en az olan bitki koruma ürünleri tercih edilmelidir.

Biyoteknik Mücadele
Domates güvesine karşı kitle halinde yakalama yönteminde örtüaltında, feromon+su tuzakları ya da ışık+feromon+su tuzakları, açık alanda delta tipi feromon tuzak ve feromon+su tuzakları kullanılabilir.
Kitle halinde yakalama feromon tuzaklarının kullanıldığı seraların zararlının girişini önlemek amacıyla havalandırma açıklıklarının tül ile kapalı ve çift kapılı olması zorunludur. Tuzaklar, eşit aralıklar ile yerden 20-30 cm yüksekliğe yerleştirilir. Tuzaktaki su azaldığında su ilave edilmelidir.

Kimyasal Mücadele
İlaçlama zamanı
Ergin çıkışını saptamak için dikimden hemen sonra tarlada (1-2 tuzak/ha) ve serada (1 tuzak/sera) eşeysel çekici feromon tuzaklar kullanılır. Tuzaklar haftada bir kontrol edilir ve tuzakta ilk ergin görüldüğünde üretim alanının büyüklüğüne göre en az 100 bitki kontrol edilerek, bitkinin çiçek, yaprak, sap, meyve ve sürgünlerinde, yumurta, larva ve pupa aranır. 100 bitkiden 3’ü zararlının herhangi bir biyolojik dönemi ile bulaşık ise mücadeleye karar verilir.

İlaçlamadan 5-6 gün sonra bitkiler tekrar kontrol edilir. Gerekirse ilaçlama tekrarlanır. 5.4.2. Kullanılacak bitki koruma ürünleri ve dozları Bakanlık tarafından ruhsatlandırılmış bitki koruma ürünleri tavsiyesine uygun olarak kullanılır.

Kullanılacak alet ve makineler
Tarla pülverizatörü veya sırt pülverizatörü kullanılır.

İlaçlama tekniği
Bitkinin her tarafı ilaçla kaplanacak şekilde uygulama yapılır.

Kaynak: Bitki Zararlıları Zirai Mücadele Teknik Talimatları

Etken Maddeler ve Piyasadaki Bazı Ürünler:

Etkili Etken Maddeler

1. Spinosad
   • Doğal kökenli bir insektisit olup, Tuta absoluta larvalarına karşı etkili bir çözümdür.
   • Hem temas hem de mide etkisi gösterir.
2. Chlorantraniliprole
   • Güçlü bir larvasit olup, güve larvalarının kas sistemini etkiler.
   • Hedefe özgü etkisiyle faydalı böceklere zarar verme oranı düşüktür.
3. Indoxacarb
   • Larvaları etkisiz hale getiren mide ve temas etkili bir insektisittir.
   • Özellikle dirençli popülasyonlara karşı önerilmektedir.
4. Emamectin Benzoate
   • Avermektin grubundan bir etken madde olup, sinir sistemini etkiler.
   • Yüksek etkili bir larvasittir.
5. Abamectin
   • Sistemik özellik gösteren bir etken madde olup, larvalar üzerinde etkili sonuçlar verir.
6. Bacillus thuringiensis (Bt)
   • Biyolojik mücadelede kullanılan doğal bir bakteri türüdür.
   • Özellikle organik tarım için önerilir.

---

Piyasadaki Bazı Örnek İlaçlar

(Tavsiye Niteliği Taşımaz)

---

Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Rotasyon Kullanımı: Direnç gelişimini önlemek için aynı etken maddeye dayalı ürünlerin sürekli kullanımından kaçınılmalıdır.
• Zamanlama: Larva döneminde ilaçlama yapmak en etkili sonuçları verir.
• Dozaj: Ürün etiketindeki talimatlara uygun dozaj kullanımı, hem çevre dostu uygulama hem de etkili sonuçlar için önemlidir.